Allebei geboren in de 19e eeuw, allebei succesvolle schrijvers die oog hadden voor het leven buiten hun werkkamer, en allebei slachtoffer van de oorlog. Theo Thijssen en Stefan Zweig kwamen deze herfst toevallig samen.
Theo Thijssen is natuurlijk vooral bekend door Kees de jongen, maar er is meer. Het taaie ongerief, over een levenslange kledingmisère, en het dubbele dagboek van Staal, een Amsterdamse schoolmeester: Schoolland en De gelukkige klas. Dat laatste boek werd in 2007 gratis weggegeven in het kader van de actie Nederland Leest. Ik heb het weer eens met veel plezier gelezen.
Een schoolmeester met een klas vol (plm. 40) gewone kinderen. Soms uit middenstandsgezinnen, soms uit armere milieus. Meester Staal volgt de dagelijkse gebeurtenissen in een stiekem dagboek. Zijn vrouw denkt dat hij zit te blokken voor zijn akte Frans, zodat hij leraar kan worden op een betere school en weg kan uit die omgeving met die armoedige kinderen. Maar Staal blijft halsstarrig trouw aan zijn klas, hoe kan hij dat lieve, lastige stel zomaar in de steek laten?
Bepaald tijdloos is Thijssens verzet tegen alle bemoeienissen en tijdrovende administratie die van buitenaf wordt opgelegd. Onderwijs is het terrein van de onderwijzer en de klas. Dáár wordt de koers en inhoud bepaald en niet op het stadhuis (of op het ministerie, zou je er nu aan kunnen toevoegen).
Thijssen werd bestuurder en zelfs Tweede Kamerlid, maar in zijn boeken bleef hij terugkeren naar de jeugd. In de oorlog zat hij enige tijd gevangen, kwam ernstig verzwakt thuis en overleed in 1943.
Stefan Zweig groeide op in Wenen tijdens het fin de siècle, een periode van grote culturele bloei. Daar kwam een eind aan toen door de Eerste Wereldoorlog het Habsburgse Rijk verkruimelde en daarna door de Anschluß bij nazi-Duitsland. Zweig was de meest gelezen Duitstalige auteur, maar zijn boeken werden verbrand en als Jood moest hij vluchten. Met zijn tweede vrouw kwam hij uiteindelijk terecht in Brazilië, waar ze samen zelfmoord pleegden in 1942. Zweig was een aanhanger van een vrij en humanistisch Europa.
Over Zweig maakte De Warme Winkel Villa Europa. We zagen het in de kleine zaal van de schouwburg. In een simpel decor (een enorme stapel boeken en een matrasje) speelden Vincent Rietveld en Laura de Geest een heerlijke voorstelling. Alles kwam voorbij: het oude Wenen, de oorlog en tenslotte, in een pijnlijk lange scène, hun dood.
Rietveld legde uit wie Zweig was en De Geest illustreerde dat met willekeurige afbeeldingen uit de boekenberg, waar ze zich als zwemster doorheen ploegde. Vanaf de beginscène (lekker over the top gespeeld uit het toneeloeuvre van Zweig) ontrolde zich een memorabele avond. Verrassend actueel, want de minachting voor kunst en kunstenaars zien we nu weer overal om ons heen.
Vincent Rietveld (we moesten hem thuis even opzoeken op internet) is zo’n acteur die op een raadselachtige manier enorm grappig is, en met Laura de Geest vormde hij in deze voorstelling een ijzersterk koppel. Onderkoeld en energiek, grappig en tragisch. Het stuk werd eerder gespeeld in 2009, gelukkig kregen we de kans het nog eens te zien. In januari nog te zien in Amsterdam. Ga kijken.
